\u015eER\u0130F AYDIN<\/i><\/b><\/p>\n
Edebiyat, uluslararas\u0131 entelekt\u00fcel bir el\u00e7idir. Ayn\u0131 zamanda bir toplumun var olu\u015f belgesidir uluslararas\u0131 platformlarda. Toplum, bu alanda ortaya koydu\u011fu ilk yaz\u0131l\u0131 belgeleri bulunduklar\u0131 topraklarda varl\u0131klar\u0131n\u0131n tapusu olarak g\u00f6sterir. Ma\u011faralar\u0131n duvarlar\u0131nda bulunan \u00fc\u00e7 be\u015f kelimelik yaz\u0131lardan tutun, ilk yaz\u0131l\u0131 ka\u011f\u0131t metinlerine, oradan Orhun abideleri gibi ta\u015flara kaz\u0131nm\u0131\u015f sat\u0131rlara kadar…\u00a0<\/span><\/p>\n Bazen bir \u015fiirdir bu, bazen bir \u00f6yk\u00fc, bazen bir divan\u2026 \u00a0<\/span><\/p>\n Tarih boyu senet h\u00fckm\u00fc ta\u015f\u0131m\u0131\u015f bu belgeler konu\u015fula gelmi\u015f, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn de en s\u0131cak konular\u0131ndan biri olmu\u015ftur. Son bir as\u0131rd\u0131r bir senet ortaya koymak i\u00e7in \u00e7\u0131rp\u0131nan milletlerden biri de K\u00fcrt milletidir.\u00a0<\/span><\/p>\n K\u00fcrt milleti, tarihin en kadim milletlerinden biri ve dili tarihin en kadim dillerinden biri olsa da, Ortado\u011fu topraklar\u0131nda var olu\u015f m\u00fccadelesinin kartlar\u0131 da\u011f\u0131t\u0131l\u0131rken s\u0131ra onlara geldi\u011finde her nedense her seferinde kart bitmi\u015f. Oyuna dahil edilmi\u015fler edilmesine ama bulunduklar\u0131 devletlerde, birlikte ya\u015fad\u0131klar\u0131 toplumlarla birlikte dahil olmak zorunda kalm\u0131\u015flar hep.\u00a0 <\/span>\u0130ran\u2019da Fars\u00e7a\u2019n\u0131n g\u00f6lgesinde y\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f, Suriye ve Irak\u2019ta Arap\u00e7a\u2019n\u0131n asas\u0131na dayanm\u0131\u015f, Rusya\u2019da Rus\u00e7a\u2019ya mahkum ya\u015fam\u0131\u015f, T\u00fcrkiye\u2019de T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin rehberli\u011finde yol y\u00fcr\u00fcmek zorunda kalm\u0131\u015f. Kendi dilini kullanmas\u0131 bazen kavga, bazen s\u00fcrg\u00fcn sebebi olmu\u015ftur. B\u00f6yle olunca da varl\u0131k vesikas\u0131 olan edebiyat\u0131 \u00f6ks\u00fcz kalm\u0131\u015f as\u0131rlar boyu. Yasaklar ve tahakk\u00fcmler y\u00fcz\u00fcnden geldi\u011fi noktaya bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda \u201cBu denli kadim bir toplumun edebiyat\u0131 b\u00f6yle olmamal\u0131yd\u0131.\u201d diyorsunuz. Ac\u0131kl\u0131 bir tablodur ki \u00e7\u0131rp\u0131nan kalemlerden damlayan ve tarihten bug\u00fcne uzanan bir k\u0131s\u0131m eserler de s\u00fcrg\u00fcnde verilen eserler olmu\u015f. Kendi co\u011frafyas\u0131nda \u00f6teki olan\u0131n, s\u00fcrg\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 co\u011frafyalarda \u00f6teki olmas\u0131 normal de\u011fil miydi ki zaten?<\/p>\n Siyasi bir mahkum i\u00e7in cezaevi ko\u015fullar\u0131nda kitap yazman\u0131n zorlu\u011fu neyse,\u00a0 <\/span>K\u00fcrtler i\u00e7in de kendi co\u011frafyas\u0131nda kendi diliyle \u00f6yk\u00fc, \u015fiir, roman yazman\u0131n; gazetelerde boy g\u00f6stermenin; filmlerde, belgesellerde ad\u0131n\u0131 kullanman\u0131n zorlu\u011fu odur, hatta biraz daha \u00f6tesi belki. Yak\u0131n tarihte \u201cK\u0131m\u0131l\u201d isimli eseriyle idam cezas\u0131 alan Musa Anter bunun a\u00e7\u0131k \u00f6rne\u011fi.\u00a0<\/span><\/p>\n Ana ar\u0131 misali kendi toplumunu kendi de\u011ferleri etraf\u0131nda toplaman\u0131n ayaklanma sebebi, b\u00f6lme faaliyeti olarak alg\u0131lanan bir ortamda tabi ki renklerinizle var olman\u0131n zorlu\u011funu ya\u015fars\u0131n\u0131z. K\u00fcrtler t\u00fcm co\u011frafyalarda bunu ya\u015fad\u0131 ve ya\u015f\u0131yor da \u015fu an.\u00a0<\/span><\/p>\n \u201cYoktur\u201d dediler. Dilini, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc, t\u00f6resini inkar ettiler.<\/p>\n \u201cVar!\u201d demek su\u00e7, ispat etmek cezaya davetiye oldu.\u00a0<\/span><\/p>\n Vard\u0131 oysa! Dili, rengi, z\u0131lg\u0131t\u0131yla, \u015fiir ve \u00f6yk\u00fcleriyle bir millet vard\u0131 bu co\u011frafyada. Hem de y\u00fczlerce seneden beri milyonlarca n\u00fcfusu ve co\u015fkun edebiyat\u0131yla…\u00a0<\/span><\/p>\n Aksini nas\u0131l iddia edebilir ki insan? \u0130nsan\u0131n var oldu\u011fu yerde a\u015fk, insan\u0131n var oldu\u011fu yerde h\u00fcz\u00fcn, insan\u0131n var oldu\u011fu yerde co\u015fku olmaz m\u0131? \u201cVard\u0131r elbet.\u201d dedi\u011finizi duyuyor gibiyim. A\u015fk\u0131na, co\u015fkusuna, hasretine \u015fiir yazmayan, \u015fark\u0131 m\u0131r\u0131ldanmayan m\u0131 var? A\u015fk varsa a\u015f\u0131k da var, a\u015f\u0131k varsa ma\u015fuka sunulan dilek\u00e7eler de var.<\/p>\n K\u00fcrtlerin de vard\u0131.<\/p>\n Edebiyat, var olu\u015f senedidir demi\u015ftim ya, bir daha diyeyim.\u00a0<\/span><\/p>\n Bir milletin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispat de\u011fildir benim konum; ink\u00e2r\u0131n\u0131n do\u011furdu\u011fu neticedir. As\u0131rl\u0131k toplumu ink\u00e2r edince \u015fiiri, mektubu, \u00f6yk\u00fcy\u00fc k\u0131saca edebiyat\u0131 ink\u00e2r edenleredir bu yaz\u0131daki itiraz\u0131m!<\/p>\n \u00a0<\/span>\u0130nsan\u0131n oldu yerde edebiyat var olmu\u015ftur hep. Dilerseniz k\u0131saca konum olan\u00a0 <\/span>K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131n sahibinden bahsedeyim biraz.<\/p>\n Dedim ya kendi co\u011frafyas\u0131nda var oldu\u011funu ve burada ya\u015fad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispat etmek zorunda kald\u0131 her seferinde. Hazindir ki o, var olu\u015funu ispat etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k\u00e7a bulundu\u011fu devletlerin siyasi ajandalar\u0131n\u0131n yok sayma politikalar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131 hep. G\u00fcne\u015f teorisiyle u\u011fra\u015fmak zorunda kald\u0131 mesela. Mesela, kimisi onlara, da\u011flarda karda dola\u015fan bir toplumun karda y\u00fcr\u00fcrken \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 \u201ckart-kurt\u201d seslerinden sonra K\u00fcrt ismi verildi\u011fini idda edip, asl\u0131nda \u201cK\u00fcrt \u201cdiye bir toplumun olmad\u0131\u011f\u0131 tezini g\u00fc\u00e7lendirmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.\u00a0<\/span><\/p>\n \u0130nk\u00e2r sahipleri bu iddialar\u0131yla g\u00fcl\u00fcn\u00e7 duruma d\u00fc\u015fseler de, K\u00fcrtler bu mant\u0131ks\u0131zl\u0131\u011f\u0131n ma\u011fduriyetinden kurtulamad\u0131lar y\u0131llar y\u0131l\u0131.<\/p>\n Tarihin despotizminin tahakk\u00fcm\u00fcne pirim vermemek i\u00e7in bu ac\u0131kl\u0131 sahnelerden daha fazla bahsetmeyece\u011fim.\u00a0<\/span><\/p>\n Aksine, var olan\u0131 s\u00f6yleyece\u011fim.\u00a0<\/span><\/p>\n Vard\u0131 evet! Kalemlerinin m\u00fcrekkebi \u00e7\u0131kar\u0131lsa da, yaz\u0131lar\u0131n\u0131 yazacaklar\u0131 ka\u011f\u0131tlar yak\u0131lsa da, vard\u0131 ve h\u00e2l\u00e2 var.\u00a0<\/span><\/p>\n Var i\u015fte, beyim, var!<\/p>\n \u00c7ocuklar\u0131n gaz lambas\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda dinledikleri masallardan olan \u201c\u00c7\u00eeroku\u201d ile var. Destanlara konu olan \u201ckil\u00e2m\u0131\u201d ile var. Lirik \u015fiirin, pastoral deyi\u015fin, a\u015fka \u00e7a\u011f\u0131ran t\u00fcm tonlar\u0131n en canl\u0131 renkleri olan \u201chelbesti\u201d\u00a0 <\/span>ile var. As\u0131rlar \u00f6ncesine dayanan eserleriyle Cizre, Hemedan, Erdelan, \u0130madiye, Bitlis, Hakkari, Do\u011fubayaz\u0131t, M\u00fck\u00fcs, Hizan, Meyafark\u0131n, Siirt, Diyarbekir gibi tarih boyunca K\u00fcrt devlet ve beyliklerine ba\u015fkentlik yapm\u0131\u015f co\u011frafyalar\u0131yla var.\u00a0<\/span><\/p>\n Ebul-Fida, \u0130bni Attar, \u0130bni \u015eeddad, ve \u0130bni Qotayba gibi tarih\u00e7ileri ile var. El Suhrawerdi ve Ayne\u2019l-Qudatu\u2019l-Hemedani gibi filozoflar\u0131\u00a0 <\/span>ile var. Gezgin \u0130bni Fadlan, Seyfeddin Urmew\u00ee, Muhammed \u0130bni Katib Erbili gibi m\u00fczikologlar ile, \u0130brahim ve \u0130shak gibi Musul\u00ee ve Ziryab gibi m\u00fczisyenleri ile, mimar ve m\u00fchendis Munis, matematik ve g\u00f6k bilimci Muhyeddin Ahlati ile var. Biyografici \u0130bni Halkan, ansiklopedist \u0130bni Nedim [1] ile var oldu\u011fu gibi edebiyat\u0131yla da var. Ali-yi Har\u00eer\u00ee, Molla Ahmed-i Cezer\u00ee, Faki-yi Tayran, Do\u011fu klasiklerinin tart\u0131\u015fmas\u0131z zirve insanlar\u0131ndan biri olan \u0130ranl\u0131 Haf\u0131z-\u0131 \u015eiraziye\u00a0<\/span><\/p>\n \u201cGer l\u00fb\u2019uy\u00ea mens\u00fbr\u00ee ji nezm\u00ea tu dixwaz\u00ee<\/p>\n Wer \u015fi\u2019r\u00ea Mel\u00ea b\u00een te ji \u015e\u00eeraz\u00ea \u00e7i hacet<\/p>\n \u201cNazm\u0131n etrafa sa\u00e7\u0131lm\u0131\u015f incilerini g\u00f6rmek dilersen e\u011fer<\/p>\n Gel Mela\u2019n\u0131n \u015fiirlerinde g\u00f6r onlar\u0131, \u015eiraz\u2019a gitmeye ne hacet\u201d [2]\u00a0<\/span><\/p>\n deyip meydan okuyan Mela-yi Ciz\u00eer\u00ee ile var.<\/p>\n Sorun isterseniz K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131, tarihin sayfalar\u0131,\u00a0 <\/span>as\u0131rl\u0131k Diyarbekir surlar\u0131n\u0131 y\u00fczy\u0131llard\u0131r selam ede ede ge\u00e7en, evsel bah\u00e7elerini as\u0131rlard\u0131r ye\u015ferten Dicle nehri gibi konu\u015fur sizinle. Mirdas\u00ee Zaza a\u015firetine mensup, Elaz\u0131\u011f ve \u00e7evresinde orta\u00e7a\u011f boyunca h\u00fck\u00fcm s\u00fcren Palu Beyli\u011fi emirlerinden Emir Yasur\u2019un katibi \u015eem\u00ee\u2019nin 1682\u2019de kaleme ald\u0131\u011f\u0131 \u201cTerc\u00fcme-i Tevarih-i \u015eeref Han\u201d isimli K\u00fcrt Tarihi \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f eserine bak\u0131n. K\u00fcrt edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131ndan bahsedecektir size. Yine o devrin en me\u015fhur alim ve edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131 aras\u0131nda olan Molla Muhammed-i Berkal\u00ee ve Molla Muhyeddin-i Cezer\u00ee\u2019nin K\u00fcrt dili hakk\u0131ndaki d\u00fc\u015f\u00fcncelerini dinleyin l\u00fctfen. Yazar ve m\u00fctercim Palu Mirinin Katibi \u015eem\u00ee gibi nice kalemler eserlerini K\u00fcrt\u00e7e yazd\u0131. Vaktiniz varsa e\u011filin bak\u0131n isterseniz.<\/p>\n Sadece onlara de\u011fil, gidin ta\u015flara da sorun isterseniz. K\u00fcrt edebiyat\u0131na duvarlar \u00e7izip hapis hayat\u0131 ya\u015fatanlara inat, y\u0131k\u0131n duvarlar\u0131 ve sorun bir zahmet!<\/p>\n Cizre, M\u00fck\u00fcs, \u0130madiye gibi \u015fehirlerde 600-700 y\u0131l \u00f6nce yap\u0131lm\u0131\u015f, hala ayakta olan medreseler vard\u0131r. Kadim bir milletin tarihi gizemi de\u011fil, var olu\u015f senetleridir bunlar, g\u00f6r\u00fcn l\u00fctfen! Bitlis\u2019teki \u0130hlasiye Medresesi\u2019nin modern bir \u00fcniversite kamp\u00fcs alan\u0131n\u0131 and\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6receksiniz. Ve neyi g\u00f6receksiniz biliyor musunuz? Bu yap\u0131n\u0131n \u015fu anda bir devlet kurumunun idari merkez binas\u0131 olarak kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131. Oysa burada as\u0131rlarca K\u00fcrt\u00e7e ve Arap\u00e7a e\u011fitim verilmi\u015f. As\u0131rlar \u00f6nce bu kurumdan klasik K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131n y\u0131ld\u0131zlar\u0131 olan ve K\u00fcrt\u00e7eyle beraber dokuz dilde \u015fiir yazabilen \u015e\u00fckriy\u00ea Bidl\u00eesiler, Haris\u00ea Bitl\u00ees\u00eeler, Selimiy\u00ea Hizaniler, Axayok\u00ea B\u00eadariler gibi y\u00fczlerce K\u00fcrt\u00e7e eser sahibi yazar \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylecek duvarlar size. Pencerelerinden ba\u015flar\u0131n\u0131 uzat\u0131p K\u00fcrt dilinde \u015fiirler terenn\u00fcm ettiklerini duyacak, koridorlar\u0131nda\u00a0<\/span><\/p>\n dola\u015fan ayak seslerine kar\u0131\u015fan \u201c\u00c7irok\u201dlara \u015fahit olacaks\u0131n\u0131z.<\/p>\n Kadim bir milletin kadim edebiyat\u0131 diyorum ya, bir edeb\u00ee ifade olsun diye demiyorum. K\u00fc\u00e7\u00fck bir k\u0131yasla meram\u0131m\u0131 ifade etmeye \u00e7al\u0131\u015fay\u0131m.\u00a0<\/span><\/p>\n T\u00fcrk ve K\u00fcrt edebiyatlar\u0131 ilk yaz\u0131l\u0131 \u00fcr\u00fcnlerini 11.y\u00fczy\u0131lda vermeye ba\u015flar. Bu ilk \u00fcr\u00fcnler her iki dilin de do\u011fu leh\u00e7eleriyledir. \u0130lk T\u00fcrk\u00e7e eserler, T\u00fcrk\u00e7e\u2019nin Do\u011fu Leh\u00e7eleri olan Hakaniyece ve \u00c7a\u011fataycad\u0131rlar ve\u00a0 <\/span>ilk edebi eserler \u201cKutadgu Bilig\u201d 1069 y\u0131l\u0131nda Yusuf Has Hacip taraf\u0131ndan Hakaniye Leh\u00e7esiyle ve \u201cDivan\u2019\u00fcl-L\u00fcgat\u2019\u00fc-T\u00fcrk\u201d Ka\u015fgarl\u0131 Mahmud taraf\u0131ndan 1074\u2019te yine Hakaniye leh\u00e7esi ile yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130lk K\u00fcrt\u00e7e eserler ise K\u00fcrt\u00e7e\u2019nin Do\u011fu Leh\u00e7eleri olan Lorca ve Goranca\u2019 d\u0131r. Ve tarihine dikkat etmenizi istiyorum, K\u00fcrt\u00e7ede ilk edebi eserler Baba Tahir-i \u00dcryan\u2019\u0131n 1010 y\u0131llar\u0131nda Lor Leh\u00e7esiyle yazd\u0131\u011f\u0131 \u201cDubeyti\u201d divan\u0131 ve Baba Serheng-i Dewdan\u00ee\u2019nin Goran\u00ee Leh\u00e7esiyle yazd\u0131\u011f\u0131 1045 tarihli \u201cDefter\u00ea Dewdan\u00ee\u201d dir[3].\u00a0<\/span><\/p>\n \u0130spat de\u011fildir derdim. Susturulmu\u015f bir edebiyat\u0131n en az\u0131ndan sesi olmak ve susturdu\u011funu bile \u00f6rten bir anlay\u0131\u015f\u0131n var oldu\u011funu hayk\u0131rmakt\u0131r derdim. Bu edebiyat tarihi b\u00f6yle yaz\u0131lmamal\u0131yd\u0131. Karde\u015f toplumlar\u0131 koparmamal\u0131yd\u0131 resmi tarih. Sezar\u2019\u0131n hakk\u0131 Sezar\u2019a verilmeliydi. Vicdanl\u0131 ayd\u0131nlar en az\u0131ndan bunu hayk\u0131rmal\u0131, \u201cBu edeb\u00ee dil Ortado\u011fu\u2019nun egemen devletlerinin izin verdi\u011fi kadar\u0131yla \u015fiir yazan, m\u00fcsaade edildi\u011fi kadar\u0131yla konu\u015fan, ortaya \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar\u0131yla var olan bir edebiyat olmamal\u0131!\u201d demeliydi. O ge\u00e7 kalm\u0131\u015f sesin yerine biz s\u00f6yl\u00fcyoruz \u015fimdi.<\/p>\n Kim kopard\u0131 saz\u0131n telini peki? Halay\u0131 kim kesti? Z\u0131lg\u0131t, K\u00fcrt dilinin en anlaml\u0131 sesiydi. Neden sessiz? Nerde K\u00fcrt \u015fair Ahmed-i Han\u00ee? Bir destan\u0131 olan Mem u Zin\u2019in \u00f6yk\u00fcs\u00fc az y\u00fcrek yakm\u0131yor ki! MELAY\u00ca CIZ\u00ceR\u00ce\u2019nin inci mercan \u015fiirlerini ihtiva eden \u201cDivan\u201d\u0131 neden kendi topraklar\u0131nda \u00f6ks\u00fcz? Alman \u015farkiyat\u00e7\u0131 Martin Hartman\u2019\u0131n\u00a0 <\/span>ilgiyle takip edip Bat\u0131 edebiyat\u0131na a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 bu \u015fiirleri, kendi topraklar\u0131n\u0131n \u015fairlerinin merak etmemesi talihsizlik de\u011fil mi?<\/p>\n Ya Cigerxw\u00een? \u0130smiyle m\u00fcsemma \u015fiirlerin \u00fcstad\u0131, Cigerxw\u00een? Sayacaklar\u0131m bitmiyor ki… Sayfam bitiyor ve kesmek zorunda kal\u0131yorum. Sordu\u011fum sorular\u0131n k\u0131smen cevab\u0131n\u0131 verip toparlayay\u0131m isterseniz.<\/p>\n Demi\u015ftim ya Ortado\u011fu\u2019da kartlar da\u011f\u0131t\u0131l\u0131rken s\u0131ra K\u00fcrt\u2019lere gelince \u201ckart bitti\u201d denilip, onlardan en yak\u0131n\u0131ndaki ile oyuna dahil olmas\u0131 istendi. K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131 da bu masalarda oyunun bir par\u00e7as\u0131 haline getirip onlara yaz\u0131k ettiler. Oyunu politikac\u0131lar oynas\u0131n. Edebiyat\u00e7\u0131lar\u0131n oyunu, as\u0131rl\u0131k izleri takip edip as\u0131rlar sonras\u0131na kalmakt\u0131r. Ehl-i kelam ve ehl-i kaleme dokunmas\u0131nlar istiyordum ve hala \u00f6yle istiyorum. Ama dokunuldu, dokunuluyor maalesef! Uzak-yak\u0131n tarihteki vakalar \u00e7ok olmakla birlikte sadece birka\u00e7 tanesini yazm\u0131\u015f olay\u0131m. \u0130lki 1650\u2019li y\u0131llar, VI. Murat d\u00f6nemi…Osmanl\u0131\u2019n\u0131n, en g\u00fc\u00e7l\u00fc ve di\u011fer K\u00fcrt prensliklerinin temsilcisi konumundaki Bitlis K\u00fcrt Hanl\u0131\u011f\u0131\u2019na sald\u0131rmas\u0131 ile Osmanl\u0131-K\u00fcrt ittifak\u0131n\u0131n yar\u0131m as\u0131r kadar bir s\u00fcre bozuldu\u011fu,\u00a0 <\/span>K\u00fcrt co\u011frafyas\u0131n\u0131n ekonomik, siyasi ve ilmi alanda geriledi\u011fi bir d\u00f6nemdir[4].\u00a0<\/span><\/p>\n \u0130kincisi, II. Mahmut devrinde Osmanl\u0131\u2019n\u0131n, Bat\u0131\u2019n\u0131n etkisiyle merkeziyet\u00e7i politikalar sonucu tarihsel K\u00fcrt-Osmanl\u0131 ittifak\u0131n\u0131 bozarak yerel K\u00fcrt prensliklerini ortadan kald\u0131rmas\u0131yla, temel e\u011fitim kurumlar\u0131 olan bu medreseler sahipsiz kald\u0131. Klasik K\u00fcrt edebiyat\u0131, Bedirhan Beyli\u011fi\u2019nin y\u0131k\u0131lmas\u0131yla birlikte ciddi bir suskunluk ya\u015famaya ba\u015flad\u0131. Beyli\u011fin liderleri s\u00fcrg\u00fcne g\u00f6nderildi\u011finde, \u00f6zellikle Celadet ve Kamuran Bedirhan karde\u015fler, K\u00fcrt dili ve edebiyat\u0131 i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli i\u015fler yapsalar da yetersiz kald\u0131.\u00a0<\/span><\/p>\n \u015eah damar\u0131na kesik at\u0131ld\u0131 K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131n. Ne mi oldu? Bu tarihten sonra eski \u015fair ve edebiyat\u00e7\u0131lar d\u00fczeyinde yeni edebiyat\u00e7\u0131lar yeti\u015fmemi\u015f ve ortaya \u00e7\u0131kmam\u0131\u015f malesef. Payitahtl\u0131k yapm\u0131\u015f bu \u015fehirlerdeki, her biri bir \u00fcniversite kamp\u00fcs\u00fc zaviyesinde olan M\u00fck\u00fcs\u2019teki Mir Hasan-i Veli Medresesi, Bitlis\u2019teki \u0130hlasiye, Hizan\u2019daki Davudiye, \u015eerefiye Medreseleri, Cizre\u2019deki Medresa Sor, Mir Abdal Medresesi, Atik, Ahmediye, Gisal Medreseleri, Hakk\u00e2ri\u2019deki Meydan Medresesi, Zeynel Beg Medresesi, Esediye Medresesi gibi nice medreseler at\u0131l b\u0131rak\u0131ld\u0131. Gelece\u011fi in\u015fa edecek ayd\u0131nlar, aristokrat aileler ve alimler \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc k\u00f6ylere ka\u00e7makta bulmu\u015flar.[5].<\/p>\n \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00f6rne\u011fi de yak\u0131n tarihten vereyim.<\/p>\n Klasik K\u00fcrt edebiyat\u0131, ister nesirde isterse \u015fiirde olsun, T\u00fcrkiye\u2019de Latin alfabesi kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde de ciddi bir k\u0131r\u0131lmaya u\u011frad\u0131. Latin harflerine ge\u00e7en T\u00fcrkiye Cumhuriyeti k\u0131sa bir s\u00fcre sonra K\u00fcrt\u00e7e\u2019yi yasaklayacak, bu dille konu\u015fanlara para cezas\u0131 verecekti ve \u00f6yle de oldu.<\/p>\n Kendi topraklar\u0131nda var olamayan veya yer yer var olup sonra suskunlu\u011fa itilen bu edebiyat, s\u00fcrg\u00fcnde ye\u015fermeye ba\u015flad\u0131 bu sefer. 1932 ve 1943 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u00e7\u0131kan \u201cHawar\u201d\u00a0<\/span><\/p>\n dergisi K\u00fcrt edebiyat\u0131 i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli bir ekol\u00fc de ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Zor \u015fartlarda ve s\u00fcrg\u00fcnde \u00e7\u0131kar\u0131lan bu dergi, idealist gen\u00e7lerin al\u0131n teriydi. Edebiyat\u0131n bir \u00e7ok t\u00fcr\u00fcne yer veren bu derginin sayfalar\u0131nda \u2018dengb\u00eaj\u2019 hikayelerinden tutun da, \u015fiirlere, \u00f6yk\u00fclere, d\u00fc\u015f\u00fcnce yaz\u0131lar\u0131na, adaptasyonlara, atas\u00f6zleri ve deyimlere kadar geni\u015f yelpazede yaz\u0131lar yay\u0131nland\u0131. K\u00fcrt \u015fiirinde \u2018ci\u011fers\u00fbz\u2019 \u015fiirlerin \u015fairi Cigerxw\u00een bu dergide yer alan \u00f6nemli isimlerden biri oldu.<\/p>\n S\u00fcrg\u00fcn edebiyat\u0131 sadece bu dergiyle kalmad\u0131. \u00d6te yandan Sovyet K\u00fcrtleri de daha 1929\u2019da Latin alfabesiyle \u00fcr\u00fcnler vermeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u0130lk K\u00fcrt\u00e7e roman\u0131 yazan Ereb\u00ea \u015eemo, \u201c\u015eivan\u00ea Kurd\u201d adl\u0131 roman\u0131n\u0131 bu alfabeyle yazd\u0131. Ereb\u00ea \u015eemo, Stalin d\u00f6neminde s\u00fcrg\u00fcn edilmi\u015f ve tren raylar\u0131 d\u00f6\u015femesi i\u00e7in cezaland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde bu roman\u0131 yazm\u0131\u015ft\u0131. Yine Rusya\u2019da ya\u015fayan K\u00fcrtler\u2019in Riya Teze (Yeni Yol) gazetesi de Latin alfabesiyle yay\u0131mlamaya ba\u015flad\u0131.\u00a0<\/span><\/p>\n Dergicilik bir edebiyat\u0131n bel kemi\u011fi ve edeb\u00ee medeniyetin temel ta\u015f\u0131d\u0131r. Bu ta\u015flar 1942 ve 1945 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda \u201cRonahi\u201d dergisiyle devam etti. Bu dergide de elliyi a\u015fk\u0131n \u00f6yk\u00fcyle birlikte adaptasyonlar, d\u00fc\u015f\u00fcnce yaz\u0131lar\u0131 ve atas\u00f6zleri yay\u0131mland\u0131. Ayn\u0131 d\u00f6nemlerde Ronahi\u2019ye \u201cRoja N\u00fb\u201d (1943-1946) de e\u015flik etti. Daha \u00e7ok \u00f6yk\u00fcye yer veren bu derginin sayfalar\u0131nda otuzu a\u015fk\u0131n \u00f6yk\u00fc yay\u0131mland\u0131.<\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de 1979 y\u0131l\u0131nda \u201cT\u00eer\u00eaj\u201d dergisinin \u00e7\u0131kmas\u0131yla uzun y\u0131llar sonra K\u00fcrt\u00e7e \u00fcr\u00fcnler, yasakl\u0131 da olsa, verilmeye ba\u015fland\u0131.\u00a0<\/span><\/p>\n 1980 darbesinden sonra K\u00fcrt yazarlar i\u00e7in yeniden s\u00fcrg\u00fcn yolu g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. \u00d6zellikle 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarla birlikte \u0130sve\u00e7\u2019te K\u00fcrt edebiyat\u0131 alan\u0131nda umut verici entelekt\u00fcel bir \u00e7aba ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. F\u0131rat Ceweri\u2019nin edit\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcnde \u201cN\u00fbdem\u201d dergisinin yay\u0131n hayat\u0131na ba\u015flamas\u0131 ve bir\u00e7ok yazar\u0131n onu, Hawar\u2019\u0131n yeniden dirili\u015fi olarak g\u00f6rmesi, usta ve yeni yola \u00e7\u0131kanlar\u0131n ayn\u0131 sayfalarda bulu\u015fmas\u0131, bu dergiyi bir ilgi oda\u011f\u0131 haline getirdi.\u00a0 <\/span>K\u00fcrt edebiyat\u0131na \u00e7ok \u015fey katan Mehmed Uzun\u2019un baz\u0131 romanlar\u0131n\u0131n tefrika halinde burada yay\u0131nlanmas\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bir\u00e7ok K\u00fcrt yazar, bu platformda K\u00fcrt edebiyat\u0131 i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemli eserler verdiler.\u00a0<\/span><\/p>\n Anlamakta zorluk \u00e7ekti\u011fim, T\u00fcrk ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n bu ay\u0131b\u0131 sert bir dille ele\u015ftirdi\u011fini g\u00f6rmeyip \u00fcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcm, K\u00fcrt\u00e7e\u2019nin yasakl\u0131 oldu\u011fu bu d\u00f6nem, ac\u0131 bir d\u00f6nemdir.\u00a0<\/span><\/p>\n Yasaklar aras\u0131nda t\u00fcm bu gayretler, edebi ortam\u0131n \u00e7i\u00e7ekleri olarak a\u00e7maya devam etti. Bir\u00e7ok K\u00fcrt gen\u00e7 kalemlerin yeti\u015fmesine zemin haz\u0131rlayan dergilerden, Rew\u015fen ve N\u00fbb\u00eehar dergileri de yay\u0131n hayat\u0131na ba\u015flad\u0131.\u00a0<\/span><\/p>\n Onlar yapacaklar\u0131n\u0131 yapt\u0131. \u015eimdi yap\u0131lanlar\u0131 s\u00f6yleme ve s\u00f6ylenmeyenleri yapma zaman\u0131. D\u00fcnyada \u201c\u00d6tekilerin dili, k\u00fclt\u00fcr\u00fc, edebiyat\u0131…\u201d diye bir ayr\u0131mc\u0131 anlay\u0131\u015f olsa da sessizlerin sesi olmay\u0131 gaye edinen bir dergi olarak K\u00fcrt edebiyat\u0131n\u0131n sesi olmay\u0131 tarihi bir bor\u00e7 biliyoruz. Kadim bir milletin k\u00f6k\u00fc derinlerde olan K\u00fcrt edebiyat\u0131 ad\u0131na diyoruz ki: Ben K\u00fcrt edebiyat\u0131y\u0131m! Kadim bir milletin politik kavgalar aras\u0131nda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f \u015fiiriyim ben. Duyuyorsunuz beni biliyorum. Ama yetmez, duyurun da! Duyurun ki edebiyat bir milletin var olu\u015f senedi iken yok edi\u015f belgelerine ve siyasi hesaplar\u0131na yenilmesin; onlar\u0131n g\u00f6lgesinde kalmas\u0131n. Ve evrensel bir miras olan edebiyat\u0131 yok saymak cinayetine son verilsin! Kalemlerin konu\u015ftu\u011fu d\u00fcnya en tehlikesiz d\u00fcnyad\u0131r. Kelam\u0131n t\u00fckendi\u011fi, kalemin k\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnya en tehlikeli d\u00fcnyad\u0131r. Tuhaft\u0131r, bir insan\u0131n hayat\u0131na son veren hakim kalemini k\u0131rar. Yok edi\u015fin simgesidir kalemin k\u0131r\u0131lmas\u0131 ve kelam\u0131n susturulmas\u0131. S\u00f6z bitmeden \u00f6nce kalem k\u0131r\u0131l\u0131r. K\u0131rd\u0131rmayaca\u011f\u0131z art\u0131k! T\u00fcm uluslar\u0131n, gruplar\u0131n, kimliklerin, fikirlerin var olma hakk\u0131n\u0131 savunmak bir \u015fuurdur bizim i\u00e7in ve her say\u0131m\u0131z bir sesleni\u015f! K\u00fcrt edebiyat\u0131na dair olan bu yaz\u0131 da bu sesleni\u015flerden biri.<\/p>\n [1] Mehrdad Izady, Bir El Kitab\u0131 K\u00fcrtler, Doz Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2007, s. 97.<\/p>\n [2] Mela Ahmed-i Ciz\u00eer\u00ee, D\u00eewan, T.C. K\u00fclt\u00fcr Bakanl\u0131\u011f\u0131 Yay\u0131nlar\u0131, Ankara 2014, s. 346<\/p>\n [3] Mehemt Nur Yavuzer, K\u00fcrt Edebiyat\u0131nda Baba Tahir, Y\u00fcksek Lisans Tezi, Ya\u015fayan Diller Enstit\u00fcs\u00fc, Van Y\u00fcz\u00fcnc\u00fc Y\u0131l \u00dcniversitesi, Van 2016<\/p>\n [4]\u00a0 <\/span>\u015eakir Ep\u00f6zdemir, Amasya Antla\u015fmas\u0131 1514 K\u00fcrt- Osmanl\u0131 \u0130ttifak\u0131 ve Mevlana \u0130dris-i Bitlisi,Peri Yay.2005, s. 160\u00a0<\/span><\/p>\n [5] Nevzat Emino\u011flu, Hizan Beyli\u011fi D\u00f6nemine Genel Bir Bak\u0131\u015f: \u0130lim ve Edebiyat, Mardin Artuklu \u00dcniversitesi,Ya\u015fayan Diller Enstit\u00fcs\u00fc, Y\u00fcksek Lisans Tezi, Mardin 2016, s. 98.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u015eER\u0130F AYDIN Edebiyat, uluslararas\u0131 entelekt\u00fcel bir el\u00e7idir. Ayn\u0131 zamanda bir toplumun var olu\u015f belgesidir uluslararas\u0131 platformlarda. Toplum, bu<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":2007,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[127,18],"tags":[],"yoast_head":"\n